Jackie Bernabela ~ Hopi hende no sa kiko ta kologá riba nos kabes

· - leestijd 7 minuten
Jacky Bernabella | foto Auke van der Berg
Jacky Bernabella | foto Auke van der Berg Jacky Bernabella | foto Auke van der Berg

Auteur: Auke van der Berg | Vertaling: Saartje Landwier

Manera hopi Boneriano mi a nase riba un otro isla. Na Boneiru no tabatin trabou, p’esei hendenan tabata bai Kòrsou òf Aruba. Mi tata tabata traha na refineria na Aruba. Pero kada fakansi nos tabata bai Boneiru. Esei tabata nos kas.

Despues di skol sekundario mi a bai Hulanda pa studia. Mi a bai Fakultat di Arte na Utrecht. Mi tabata biba na Amsterdam. Ounke mi a biba algun luna na Utrecht, mi no tabata sa kon lihé mi mester a bai bèk Amsterdam. Kasi koré. Amsterdam ta mi siudat. Mi konosé tur huki i buraku.

Durante e estudio mi a skohe pa e estudio Regie. Einan mi a haña mi kualifikashon pa duna lès. Mi a skohe pa esei pasobra mi tabata sa ku na un dado momento mi kier a bai kas bèk. Aktuashon so no tabata parsemi sufisiente. Mi a pensa ku mi lo no haña un trabou ku esei na Boneiru. Na Hulanda bo mester por aktua tambe komo dosente Regisor pa por transpasá bo deseonan komo regisor.

Mi a traha tambe algun aña komo stewardess na KLM. Mi a gusta esei. Mi tabata bula di Amsterdam pa New York, pero tambe pa Peru, Ecuador i mas kaminda. Esei a dura tres aña. 

Siiiii, mi a traha tambe komo aktris. Di ròl sekundario den Goede tijden, slechte tijden te na un ròl chikitu den un pelíkula.

Ku Katrijn Theater Producties di André van den Heuvel i Kitty Janssen mi a bishitá kasi tur teatro na Hulanda. Anteriormente mi a hasi algun kos ku Van den Heuvel pa un programa di televishon.

Ratu ratu mi a aktua tambe na De Nieuw Amsterdam. Esei tabata un grupo di teater ku Rufus Collins i Henk Tjon a lanta na 1985. Segun mi esei tabata un di e promé gruponan di teatro ku no solamente aktornan blanku. Na Amsterdam e tempu ei tabata biba kaba tur sorto di rasa, pero esei bo no tabata mira riba podio. For di e tempu ei hopi a kambia. 

Mientrastantu mi tabata sa ku un dia mi kier a bai kas, bai Boneiru. Riba un bon dia mi a tende ku BONAI tabatin mester di hende. Nan a puntrami si mi kier a manda mi datonan. ‘Stòp numa ku loke bo ta hasiendo, nos mester di bo. Pero ya, mañana, mañana…..’

Kada luna mi tabata yama, finalmente a tumami. Riba 1 di dezèmber 1997 mi tabata bèk. Kome kabes interino di Kultura.

Mi mester a kustumbrá si pa biba bèk akinan atrobe. Na Hulanda bo tabata liber, bo por a ekspresá bo opinion, bo por a protestá. Aki bo mester paga tinu, puntra bo mes kiko bo por bisa un hende. Hopi hende tin dede largu.

Pero mi a sa di adaptá mi mes. Ounke esei no a logra kompletamente. Pasobra mi no ta un siguidó. Naturalmente akinan tambe poko poko pero sigur ta bai kambia. Hóbennan ta bin bèk despues di nan estudio na Hulanda i ta trese tòg un otro zonido. Naturalmente e no ta bai 1, 2, 3. Pasobra bo no ke pa nan tené bo afó. E miedu pa no ta forma parti.

Komo hende muhé bo mester paga èkstra tinu tambe. Pasobra akinan ainda ta un mundu machisto. Hendenan muhé ta pensa otro.

Nan ta bisa ku bo a adaptá bo mes aya na Hulanda. Pero esei no ta e kaso. Bo ta haña mas bista, esei a kuminsá na akademia kaba. Bo ta bai pensa riba historia, riba sklabitut. Bo ta bai forma bo propio opinion.

Hulanda tabata bon p’ami. P’esei mi por a biaha, wak rònt.

Pero hopi lihé mi a sintimi na kas ora mi tabata bèk akinan. Mi tabata hopi kontentu. Mi tabata gewon na kas atrobe. Mi tabata sa esei tambe semper, ku lo mi a bai bèk. Aki mi ta pertenesé, aki mi tin un kas, aki mi tin famia.

Naturalmente ratu ratu bo ta sintimi benout akinan. E ta un isla. Tin biaha bo mester djis sali un ratu.

Bo ta kontentu e ora ei si bo ta un ratu na Hulanda atrobe.

P’esei mi ta kontentu por ehèmpel ku internèt. El a hasi e mundu mas grandi.

Na sierto momento mi a bai traha pa BONAI. Esei ta Bonaire Archaeological Institute ku Jay Haviser a lanta na 2003. E intenshon di BONAI ta pa laga studiantenan sali for di banki di skol i bai sera konosí ku historia di nan isla. Bai nan tur huntu den mondi por ehèmpel i buska tur sorto di kos. Pa traha eksposishon ku nan.

E ora ei mi a bai un ratu bèk Hulanda pa studia museologia, siensia di museo na Reinwart Academie na Amsterdam.

Na un sierto momento Greenpeace a bini akinan. Nan a papia e ora ei ku Jay i ami tokante e konsekuensianan di kambio di klima. Tambe nan kier a sondea kon ta pará ku e poblashon akinan. E hendenan sa kiko ta pasando? Nan ta na altura?

Finalmente nan a puntra si mi kier a partisipá den e proseso kontra estado Hulandes. Pa fòrsa nan ku nan ta skucha nos. Si bo lesa por ehèmpel e rapòrtnan di Universidat di Wageningen, di Universidat Liber Amsterdam, e ora ei bo sa ku bo mester ta preukupá pa futuro.

Finalmente a nase un grupo di ocho persona ku ta tuma akshon huntu ku Greenpeace. Seis di nos ta biba riba e isla, e otro dosnan ta Bonerianonan bibando na Hulanda.

Si, bo tin semper personanan ku no ta kere den kambionan di klima. Eseinan no ke tende tampoko. Si nos splika ku Wageningen a traha un mapa riba kua bo ta mira kua partinan di e isla ta bai bou di awa ora e awa di laman subi òf si bo mustra ku e kasnan di katibu ta kore menasa kaba pa motibu di entre otro eroshon, bo ta haña miradanan kompasivo.

Nan no ta mira ku último añanan ta birando mas kalor i mas seku kaba. Mientras e Boneriano sa ku nunka no tabata asina kalor manera e último añanan. Loke tin konsekuensianan atrobe. Mester sende e èrko mas tantu biaha i mas largu, sigur serka grandinan òf personanan ku un beibi. Pa e motibu aki gastunan ta subi.

Aki un tiki mas leu tabatin asta un pleitu entre bisiñanan tokante e tópiko aki. Un Hulandes nobo manera nos ta yama nan, ta haña tur esaki nonsèns. E ta reklamá tur kos aki, di muzik duru te ku holó di kuminda ku e por hole den su kurá, pero ku nos ta preukupá tokante klima e ta haña ko’i loko.

Si bo menshoná tambe ku binida di hopi habitante nobo ta kontribuí na e kambio di klima, kos ta dòl. Ku tur e hendenan ei mester di koriente, ta kore ku outo, nan no ke papia di esei.

Tur e personanan nobo ei ta pèrkurá tambe ku tin un skarsedat grandi di bibienda, ku preisnan di kuminda a subi di bèrdat. E binida ei no tin solamente konsekuensianan tékniko pa medio ambiente, pero ta trese tambe inkietut sosial.

Nos a tende tiki di polítikonan lokal. Dos polítiko femenino ta yama i puntra kon e proseso ta kana. Por lo demas bo no ta tende di niun hende.

Si, ta grita ku nos mester papia un biaha tòg di barkunan krusero, pero ta keda na palabra. Mientras nos tambe, Boneiru, mester duna un kontribushon na un futuro mas saludabel pa nos isla.

Hopi hende no sa kiko ta kologando riba nos kabes. Pues nos mester keda splika. Pero nos mester realisá nos tambe ku un parti di e habitantenan akinan tur dia tin preukupashon pa sobrebibí. Tanten bo no sa si bo por pone kuminda riba mesa awe, si bo por paga bo kas, tur otro kos ta un kestion sekundario. Nos proseso tambe. Asina realístiko bo mester ta.

Greenpeace & Kaso di Klima Boneiru

Den e entrevista Jackie Bernabela ta konta ku te ku siman pasá dos polítiko lokal so a informá kon ta bayendo ku e Kaso di Klima. Por lo demas tabata remarkablemente ketu.

Pero for di siman pasá e tópiko ta hopi den notisia. Tantu riba e isla komo na Den Haag. Na Boneiru por ehèmpel Konseho Insular a aseptá un moshon pa sostené e eksigensianan, a organisá un townhall meeting (18 di dezèmber próksimo) i ta bai kolektá mas plèstik. Den un palabra, e tópiko a haña bida.

Tokante e pakiko di e Kaso di Klima (inkluso e demanda): https://www.greenpeace.org/nl/klimaatzaak-bonaire-waarom-klagen-we-de-staat-aan/

plus: https://www.greenpeace.org/nl/klimaat-categorie/65071/klimaatzaak-inwoners-bonaire-en-greenpeace-tegen-de-staat-van-start/

Sitado Greenpeace.org:

Ocho habitante di Boneiru i Greenpeace Hulanda a entamá e Kaso di Klima kontra estado Hulandes. Ku esaki Greenpeace ta sali na defensa di interes general di habitantenan di Boneiru. E demandantenan individual ta biba òf a lanta na Boneiru. Na diferente manera nan ta lucha kaba ku e konsekuensianan di e krísis di klima, manera Helen, ku mester sende su èrko mas bia a konsekuensia di e kalor i pa e motibu ei mester paga mas koriente. Òf kunukero Onnie, ku pa motibu di kalor i sekura por planta ménos. Nan tabata eksigí komo indivíduo tambe ku estado ta defendé nan, pero wes a husga ku pa motibunan hurídiko nan no por partisipá komo partido di proseso na e kaso aki. Na kasonan di klima anterior e wes a yega na e mésun konklushon. E testimonionan por eskrito di e ocho demandantenan individual ta keda un parti kompleto di e dosié di proseso, meskos ku nan eksperensia personal ku e konsekuensianan di kambio di klima na Boneiru. Greenpeace a pidi wes pa duna e ocho demandantenan individual espasio pa papia durante e seshon sustantivo.

E próksimo lunanan ta sigui algun stap importante den e proseso hurídiko. Na luna di dezèmber 2024 ta publiká e defensa kompleto di Estado riba e website di e demandantenan, di moda ku públiko por mira e detayenan. Na luna di febrüari 2025 ta entregá un reakshon por eskrito riba e defensa na korte, pa despues Estado por reakshoná riba esaki na luna di yüni 2025. Ta trata e kaso sustantivo riba 7 i 8 di òktober 2025 durante seshonnan den korte. Ta spera e veredikto algun luna despues, posiblemente den 2026.

Kaso klima Boneiru - Fuentenan

Universidat Liber Amsterdam:

Informashon general: 

Kambio di klima tin posibelemente impakto grandi na Boneiru 

https://vu.nl/nl/nieuws/2022/klimaatverandering-heeft-mogelijk-grote-impact-op-bonaire

Islanan chikitu hopi vulnerabel pa kambio di klima

https://vu.nl/nl/onderzoek/kleine-eilanden-zeer-kwetsbaar-voor-klimaatverandering

Investigashon:

E impakto di kambio di klima na Boneiru: un análisis di diferente senario i nan impakto riba e munisipio Hulandes Karibense. https://www.greenpeace.org/nl/algemeen/54518/impact-klimaatverandering-bonaire-onderzoek/

Pieter van Beukering, Anna Baertz, Lotte van Oosterhout ~ Impacts of Climate Change on Cultural Heritage on Bonaire: An assessment of the impacts of climate change on Bonairians’ Cultural Heritage:

https://research.vu.nl/en/publications/impacts-of-climate-change-on-cultural-heritage-on-bonaire-an-asse

Universidat di Wageningen:

Dossier Bonaire, St. Eustatius en Saba

https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/dossiers/dossier/bonaire-st.-eustatius-en-saba.htm

Peter Verweij, Anouk Cormont, Jeanne Nel, Bertram de Rooij, Lawrence Jones-Walters, Diana Slijkerman, Katrine Soma, Michiel van Eupen - A nature inclusive vision for Bonaire in 2050

https://www.wur.nl/en/show/a-nature-inclusive-vision-for-bonaire.htm

Mas resultado final di klima:

https://research.wur.nl/en/publications/?search=bonaire&searchBy=PartOfNameOrTitle&ordering=publicationYearThenTitle&descending=true&indexableKeyword=%2Fdk%2Fatira%2Fpure%2Fsustainabledevelopmentgoals%2Fclimate_action&nofollow=true

Pa no terminá muchu deprimí:

Solushonnan natural na Boneiru pa un medio ambiente mas seif i salú

https://www.wur.nl/nl/nieuws/natuurlijke-oplossingen-op-bonaire-voor-een-veiligere-en-gezondere-leefomgeving.htm


185 keer gelezen