ORANJESTAD – Ku un seremonia di bandera, diskursonan i un bishita di Rei Willem-Alexandr Aruba ta konmemorá awe kuarenta aña di Status Aparte. E státus outónomo dentro di Reino Hulandes ta marka un momento krusial den historia di e isla. Loke a kuminsá komo un búskeda pa outodeterminashon, a krese bira un storia di éksito ekonómiko – pero tambe un modelo ku mas i mas ta bou di tenshon
Rei ta asistí na e seremonia konmemorativo i ta papia ku polítiko- i habitantenan tokante futuro di Aruba i Reino. E futuro ei ta inseparablemente mará na eskohonan ku a hasi den añanan ochenta di siglo pasá.
Kiebro ku Antia
Riba 1 di yanüari 1986 Aruba a haña un ”Status Aparte” i ku esaki el a bira un pais outónomo dentro di Reino, lòs di Antianan Hulandes. E motivashon tabata spesialmente gubernamental i ekonómiko: e sentimentu ku tabata tuma desishonnan na Willemstad, mientras Aruba mes tabatin tiki influensia.
Hurista Lincoln Gomez ta kòrda kon e sentimentu ei tabata biba. Segun e no tabata trata di polítika so, pero tambe pa asuntunan práktiko. “Tur kos tabata regla sentral. Asta pa un mashin di taip mester a pidi pèrmit, pa despues Aruba risibí e aparato bieu mientras e aparato nobo a keda atras na Willemstad.”
E deseo no tabata presisamente independensia di Hulanda, pero spesialmente outonomia den relashon ku Antia. E eskoho ei a resultá krusial ora ku djis despues di status aparte Aruba a hañ’é konfrontá ku un krísis ekonómiko pa motibu di seramentu di refineria Lago.
Konstrukshon via turismo
Segun antropólogo i historiadó Luc Alofs Aruba a sabi di saka su mes for di un krísis profundo danki na e outonomia ei. “E isla tabata na rant di un abismo na 1985. Ku nos a salba nos mes for di situashon ei ta danki na status aparte,” e ta bisa.
A haña e solushon den turismo. Gobièrnu a habri porta pa invershonistanan di eksterior, loke a kondusí na un kresementu rápido di hotèlnan i infrastruktura. Den kuarenta aña Aruba a desaroyá den un di e islanan mas floresiente den region, ku un struktura polítiko stabil i relativamente tiki kambio di gobièrnunan.
E nivel di edukashon di e poblashon tambe a krese fuerte. Segun Gomez “human capital” – konosementu i abilidatnan di e poblashon – ta un di e produktonan mas importante di kuarenta aña outodeterminashon.
Otro banda di éksito
Pero e éksito ei tin un preis. Tantu Alofs komo Gomez ta mustra riba e konsekuensianan di turismo di masa. Loke un tempu tabata salbashon di ekonomia, ta menasa awor di surpasá e isla.
Alofs ta papia di un isla ku “ta kore riesgo di kibra pa motibu di su propio éksito”, kaminda ta birando mas i mas difísil pa dominá turismo. Gomez ta bai un stap mas leu i ta yama e fenómeno ‘overtouristification’: un situashon kaminda turismo ta birando asina dominante ku e ta hala e bida diario di habitantenan un banda.
Banda di esei problemanan sosial ta keda eksistí, manera desigualdat i pobresa, ku segun Alofs a atendé muchu tiki kuné den e dekadanan ku a transkurí.
Reino: igual riba papel, desigual den práktika
Kuarenta aña despues di status aparte e relashon dentro di Reino tambe ta tópiko di diskushon. Formalmente Aruba, Kòrsou, Sint Maarten i Hulanda ta paisnan igual. Den práktika e poder ta hopi biahe serka Den Haag.
Alofs ta yama e relashon ei “ásimetriko”: regularmente Hulanda ta tuma e regí, mientras ta usa konosementu i konteksto lokal insufisientemente. Na mes momentu e ta rekonosé tambe ku e paisnan Karibense mes a laga oportunidatnan para, por ehèmpel den fortifiká nan institushonnan.